Van notaris tot burgerboek: bronnen die uw onderzoek verder helpen

Vorig jaar publiceerden wij een artikel over bronnenonderzoek, waarin we een breed overzicht gaven van de archiefbronnen die u kunt gebruiken voor genealogisch en historisch onderzoek. Heeft u dat artikel nog niet gelezen? U vindt het hier: Bronnen onderzoek.

In dit vervolg gaan we dieper in op drie specifieke bronnen: akten van indemniteit, notariële akten en burgerrechtverlening. Op deze pagina leest u wat deze bronnen zijn, wat u er precies in kunt vinden en hoe u ze kunt raadplegen.  

Akten van indemniteit

Voor armenzorg waren mensen in het verleden vaak aangewezen op het lokale stads- of dorpsbestuur of de plaatselijke diaconie (het 'maatschappelijke werk' van de kerk). De armenzorg was voor deze lokale instellingen een grote kostenpost en was daarom bedoeld voor de eigen bewoners. Zogeheten ‘landlopers’, rondtrekkende armen zonder vaste woon- of verblijfplaats die geen eigen bestaansmiddelen hadden, moesten zoveel mogelijk buiten de deur worden gehouden.  

In de loop van de 18e eeuw werd daarom steeds meer gebruik gemaakt van ‘akten van indemniteit’. Dit was een ambtelijk middel om de toestroom van arme mensen naar een stad of dorp zo veel mogelijk in te beperken. Vreemdelingen moesten een bewijs overleggen van het bestuur of de diaconie van de plaats van herkomst, deze zouden dan garant staan voor de kosten van eventuele steunverlening. Zo’n garantstelling werd uiteraard vaak alleen overlegd aan mensen waarvan verwacht werd dat ze geen aanspraak zouden doen op armenzorg.  Zonder een akte van indemniteit was de kans vrij klein dat iemand zich permanent in een nieuwe woonplaats kon vestigen.  

De akten van identiteit uit verschillende plaatsen van het Eemland zijn bewaard gebleven en te doorzoeken in de nadere toegang Akten van indemniteit.  

De akten geven een beeld van de toenmalige migratiestromen binnen Nederland, omdat ze aangeven waar nieuwe bewoners vandaan kwamen.  

Notariële akten 

Het beroep van notaris is erg oud. Net zoals we tegenwoordig bij een verkoop een huis, het afsluiten van een lening of opstellen van een testament gingen mensen in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd naar de notaris, een juridische deskundige, om deze zaken goed vast te leggen. De oudste complete notariële archieven bij archief Eemland zijn afkomstig uit Amersfoort en zijn vanaf 1604 aan ons overgeleverd.  

Deze notariële akten zijn een belangrijke bron voor stamboom en historisch onderzoek en geven een beeld van verschillende zaken. Zo worden er veel personen genoemd en daarbij vaak het beroep, woonplaats, adres of huisnaam. Waar bepaalde huizen en andere onroerende zaken stonden. Ook geven zaken als testamenten en boedelscheidingen een beeld van de bezittingen van personen met beschrijvingen van objecten zoals schilderijen en meubels en de toenmalige economische waarde van dit soort objecten.  

Een deel van de Amersfoortse notariële akten uit de 17e, 18e en 19e eeuw zijn geïndexeerd en te doorzoeken in de nadere toegang Notariële akten.  

Helaas zijn dus niet alle akten van de uitgebreide notariële archieven beschreven en doorzoekbaar. Voor meer informatie voor het doen van onderzoek in notariële archieven zie de Onderzoeksgids Notariele Archieven

Burgerrechtverlening

Voor de Bataafse Revolutie (1794-1799) bestond er nog geen algemeen burgerrecht. Voor die tijd werd er binnen een stad nog onderscheid gemaakt tussen ‘inwoonders’ en burgers, zo ook in Amersfoort. Burgers hadden diverse privileges en konden (in theorie) deelnemen aan het stedelijk bestuur. Ook konden alleen burgers lid worden van één van de vele ambachtsgilden binnen de stad. Tegenover deze privileges stonden ook weer plichten, zoals het betalen van bepaalde belastingen. Het burgerschap kon verworven worden tegen betaling. In bijzondere gevallen werd het burgerschap door het bestuur geschonken. Het burgerschap was overigens ook erfelijk overdraagbaar. Met het verlenen van burgerschap hoopten steden ambachtslieden en anderen vermogenden aan te trekken en aan de stad te binden.  

De burgerrechtverleningen werden vastgelegd in zogenaamde burgerboeken die in Amersfoort tussen de jaren 1650-1807 bewaard zijn gebleven (archieftoegang 0001.01 Stadsbestuur Amersfoort, 1300-1810 inv. nrs. 1847-1848). De besluiten tot verlening van het burgerschap werden echter ook vastgelegd in de resolutieboeken van het stadsbestuur. Deze boeken zijn, met enige hiaten, bewaard gebleven vanaf 1436. 

In de index van burgerrechtverleningen zijn naast de ingeschrevenen in de burgerboeken, ook alle ruim 2.000 inburgeringen opgenomen die in de periode 1436-1649 in de resolutieboeken zijn opgetekend. Behalve de datum van inburgering en de naam, zijn veelal het beroep en de plaats van herkomst van de betrokkene vermeld. 

Auteur: Thom Lubberding

Heeft u nog vragen?

Heeft u naar aanleiding van dit artikel vragen, of wilt u weten welke bronnen het beste bij uw onderzoek passen? Wij helpen u graag verder. Neem gerust contact met ons op via ons contact pagina. 

Wilt u meer weten over het doen van onderzoek in onze archieven? Op onze 'Tips’ pagina vindt u praktische handvatten om uw zoektocht te starten of te verdiepen. Daarnaast hebben wij eerder artikelen gepubliceerd over onder andere ‘Onderzoek in een archief: hoe doet u dat?' en 'Wilt u graag (historisch) onderzoek doen?' die u wellicht ook van pas komen.