"Er is maar één moment waarop je kunt leven: nu!"- in gesprek met Carla Kogelman

Deze zomer is het werk van fotograaf Carla Kogelman weer volop in Amersfoort te zien. Na een korte sluiting voor de verbouwing opende Museum Amersfoort (voorheen Museum Flehite) op 17 juli 2026 opnieuw de deuren voor haar overzichtstentoonstelling A Closer Look. De expositie maakt deel uit van een stadsbrede en unieke samenwerking: ook in het Rietveldpaviljoen (tot eind maart) en de Mannenzaal (tot eind augustus) was/is werk van Kogelman te zien. Voor het eerst is haar oeuvre zo op meerdere locaties tegelijk in haar eigen stad te bewonderen.

Kogelman en Amersfoort zijn nauw met elkaar verbonden, en dat geldt ook voor Archief Eemland. In 2017 was haar werk al eens bij ons te gast met de fototentoonstelling over het Sportfondsenbad: Het Bad. Een indruk van de voorbereidingen ziet u in deze video.

Vorig jaar spraken wij fotograaf Conny Meslier over haar band met de stad. Dit jaar is het de beurt aan Carla Kogelman. Wij bezochten haar thuis, aan de voet van de Koppelpoort, voor een gesprek over kijken, vertrouwen en wat fotografie haar heeft geleerd over mensen.

Wie is Carla Kogelman?

Zodra je haar huis binnenstapt, voel je het: Carla Kogelman leeft voor haar vak. Haar woning ademt kunst, verhalen en herinneringen. Een grote boekenkast vol fotografie- en kunstboeken met souvenirs uit alle windstreken vertelt evenveel over haar als haar foto's dat doen.

Opvallend genoeg is haar huis kleurrijk, terwijl ze zelf vrijwel uitsluitend in zwart-wit fotografeert. Aan de muren hangen kunstwerken en reisobjecten die samen een visueel dagboek vormen. Met trots vertelt ze over het bijzondere verleden van haar woning: een rijtje atelierhuizen uit 1947, met schelprestanten uit de Zuiderzee verwerkt in het metselwerk. Kogelman is pas de tweede huurder en woont hier sinds 1991. Ondanks enkel glas en gehorigheid denkt ze geen moment aan verhuizen.

Vertrouwen als fundament: tante, oma en 'fotografeerster'

Aan een muur naast de deur groeit een bijzondere groeilijn: allemaal meetstreepjes van 'haar' kinderen. Geen familie in traditionele zin, maar kinderen die ze soms al vanaf hun babytijd volgt en fotografeert, sommigen inmiddels al vijftien tot twintig jaar lang. Voor hen is ze tante, soms oma, en volgens één meisje simpelweg: "fotografeerster".

Dat langdurige en warme contact máákt haar werk. Kogelman beweegt zich als een 'fly on the wall' in hun leven, gedragen door vertrouwen dat in jaren is opgebouwd. "Maar als een kind huilt, pak ik wel eerst mijn camera en daarna troost ik pas," vertelt ze. "Juist die camera maakt dat ik kan doen wat ik doe." En dat zorgt er weer voor dat er in de tentoonstelling naast lachende, spelende kinderen ook kwetsbaarheid te zien is. 

Fotografie in een tijd van wantrouwen

Waar vertrouwen binnen haar projecten groeit, merkt Kogelman daarbuiten juist meer terughoudendheid. Als ze mensen op straat aanspreekt met de vraag of ze hen mag fotograferen, krijgt ze vaker de wedervraag: “Wat ga je met mijn foto's doen?” "Eigenlijk heel gezond," zegt Kogelman. "Mensen mogen best kritisch zijn."

Het valt Carla ook op dat beeld tegenwoordig eenvoudig uit context kan worden gehaald of anders wordt gebruikt dan bedoeld. Toen ze midden in een coronalockdown ballerina Giulia fotografeerde, die opeens voor de Koppelpoort stond te dansen omdat ze als student aan de balletacademie haar docent met filmpjes op de hoogte moest houden van haar vorderingen, moest ze wel eerst langs haar ouders voor een digitale kennismaking.

Het echte werk zit vóór en ná de klik

Het gevolg van deze werkwijze dat ze meer tijd moet investeren in de relatie, maar dat doet ze graag. Voor Kogelman draait fotografie om het vangen van mooie blikken: momenten die alleen ontstaan als er verbinding is. Haar portretten ogen daardoor natuurlijk, alsof er geen fotograaf aanwezig was.

Maar slechts een klein deel van haar werk bestaat uit het daadwerkelijk maken van de foto. "Misschien vijf tot tien procent," zegt ze. "De rest is alles eromheen." Het belangrijkste is het opbouwen van relaties, daarna selecteren, bewerken, publiceren en exposeren van haar foto's. Dat vraagt tijd en toewijding. Daarbovenop komt nog het aanvragen van subsidies om het werk financieel mogelijk te maken.

Met de pensioenleeftijd in zicht denkt ze nog geen moment aan stoppen. Zelfs een nare knieblessure waar ze nu last van heeft, zit haar niet in de weg. "Zeker niet, zolang ik dingen kan doen die ik leuk vind blijf ik dat doen."

Van kunstmatige intelligentie houdt ze afstand: "Dat gaat niet over echte mensen. Het vertelt geen echte verhalen."

Leven in het moment

Heeft ze al nagedacht over de toekomst van haar oeuvre? Over wat er gebeurt als zij er niet meer is? Ze antwoordt lachend: "Oh, heeft het archief interesse?" Dat heeft het zeker, mits het over Amersfoort en zijn inwoners gaat. De vraag komt vooral voort uit wat Archief Eemland en Kogelman delen: allebei zijn we bezig met vastleggen, bewaren en iets behouden voor de toekomst. Hoe kijkt zij daarnaar? "Ik heb nog zoveel plannen. Er is maar één moment waarop je kunt leven: nu."

Ze erkent wel de drang om vast te leggen en te bewaren, maar laat de toekomst voor wat die is. Voor haar zit de waarde juist in het blíjven maken. Op elke leeftijd. 

Projecten die haar vinden

Nieuwe series plant ze zelden bewust. Ze ontstaan. "Het lijkt wel alsof ze mij vinden," zegt ze. Zoals Giulia, de ballerina, die plots voor haar raam verscheen. "Een cadeautje." Zelfs toevallige ontmoetingen kunnen uitmonden in projecten, zoals een groep Palestina-activisten die ze recent op station Amersfoort tegenkwam. Aanvankelijke scepsis sloeg om in vertrouwen, waarna haar nieuwsgierigheid groeide: wie zijn deze mensen en wat drijft hen?

Amersfoort als inspiratiebron

Ondanks dat ze hier niet geboren of opgegroeid is, voelt Kogelman zich sterk verbonden met Amersfoort. De stad blijft haar verrassen. Niet alleen door de plekken, maar vooral door de mensen die haar vormgeven.

Ze noemt zowel bekende als minder bekende stadsfiguren: van kunstenaars tot opvallende verschijningen in het straatbeeld en mensen met bijzondere verhalen. Denk aan Amersfoorters zoals Camilla Koevoets (van Poppentheater Toermalijn), de man in het rokje die het straatbeeld siert of Ronald de taxidermist, die ook rondleidingen geeft in de dierentuin maar eigenlijk verpleegkundige is. Juist die diversiteit aan figuren voedt haar werk en inspiratie.

Haar eigen carrière nam overigens pas later echt vorm: tot haar vijftigste werkte ze in het theater, voordat ze de overstap maakte naar fotografie. Met succes! Ze won twee keer de World Press Photo (2014 en 2018) en werd maar liefst zeventien keer genomineerd voor de Zilveren Camera.

Met een scherpe blik in de jury

Binnenkort neemt Kogelman plaats in de jury van een Amersfoortse fotografiewedstrijd, samen met onze collega Henk van Tilburg. Waar let ze op?

"Het liefst zie ik een breed spectrum aan inzendingen, een echte afspiegeling van de samenleving." En actualiteit vindt ze belangrijk: recente beelden die iets zeggen over nu. Hergebruik van oudere foto's ziet ze liever niet te vaak terug. "Op een gegeven moment is het tijd voor iets nieuws." Haar enthousiasme is groot, haar plannen schijnbaar oneindig en haar blik, zoals altijd, scherp en nieuwsgierig.

Tot slot

Wilt u haar werk zelf ervaren? A Closer Look is nog tot en met 4 oktober 2026 te zien in Museum Amersfoort. Benieuwd naar de foto's van Kogelman in onze fotocollectie? U bent van harte welkom op de studiezaal van Archief Eemland of neem online een kijkje.

Lois Muller, senior medewerker Archief Eemland. 

Foto's: Aimee Giles