Deze tekst is grotendeels gebaseerd op de door J.A. Bongers geschreven Historische encyclopedie van Amersfoort (uitgebracht in 1998). Verouderde informatie is zoveel mogelijk door Archief Eemland geactualiseerd.
Een zelfstandig stedelijk bestuur ontstond in de middeleeuwen en werd in het verleden gebaseerd op, de door de jaren heen verzamelde, bijzondere rechten en privileges. De bewijsstukken van die verkregen rechten (ook wel charters genoemd) moesten goed bewaard worden. Daarnaast moest de boekhouding van het stedelijk bestuur in orde zijn. De verschillende rekeningen met inkomsten en uitgaven werden bijgehouden door een zogeheten Cameraar. De oudste rekeningen die bewaard zijn gebleven komen uit 1427 en zijn sinds die tijd, met onderbrekingen, aan ons overgeleverd. Ook de rechterlijke uitspraken en verslagen van andere handelingen (met hiaten vanaf 1436) van het stadsbestuur (de Magistraat) moesten bewaard blijven. Deze geproduceerde stukken werden opgeslagen in het stedelijk archief van Amersfoort in de 'Statskyst' waar 9 sloten op zaten. De 9 sleutels waren als volgt verdeeld over de leden van het stadsbestuur: 4 sleutels waren in bezit bij de afgetreden raad, 4 sleutels bij de in functie zijnde raad en 1 bij de oudste burgemeester. Deze Stadskist stond in de (Sint-)Joriskerk (volgens stadsrekening van 1434). De stadskist is tegenwoordig in bezit van Museum Flehite.
Referentie(s): Van Bemmel, 1760 II 535 en 744; Roots I 179. In de stadsrekening van 1438 wordt er gesproken over een archiefkist in een 'kamertgen' van het Stadhuis (Krommestraat).
Er ging ook potentieel archiefmateriaal verloren. In 1434 wordt het niet bewaard gebleven Memorieboek van het Kapittel van de (Sint-)Joriskerk genoemd en in 1506 noemt men het verdagboick en sielboeck bij een schenking aan de Pothbroeders. In 1579 (de Alteratie) ging waarschijnlijk het eigen archief van Onze Lieve Vrouwe kerk en kapel verloren. Wat er mogelijk nog van restte verdween bij de ontploffing van de kerk in 1787. Bij de vele verhuizingen van de Latijnse School is ook hun archief kwijt geraakt. Allemaal gevallen waarbij historische schatten verloren zijn gegaan voor het latere archief.
Over de vroege geschiedenis van het archief en het stadssecretariaat bestaat geen volledig overzicht. In 1549 is er sprake van de bewaarders van de sleutels van het Stadszegel [Roots 2-344]. Later, in 1652, mag Plasschaert pennen en papier en in 1682 couranten leveren. Vanaf het jaar 1800 is het Rijk verantwoordelijk voor de rechtspraak, waardoor de stad zelf niet langer een rechterlijk archief hoeft bij te houden. In 1851 wordt, door de invoering van de Gemeentewet, het Stadsarchief een Gemeentelijk Archief.
Meer informatie over de geschiedenis van het archief van Amersfoort en haar archivarissen is te vinden in: De Navorscher 98 (1959) afl.1/2 3-6 en A. Medema, De gemeentelijke archiefdienst, Flehite jaargang 14 no 2 sept 1982 50-51.
Archivarissen:
Publicatie: Inventaris van het Archief der Gemeente Amersfoort, Amersfoort, 1903.
Referentie(s): Hovy, 1986 pp.146-148. Klappers
Onderdak:
In de negentiende en twintigste eeuw bevond het archief van Amersfoort zich onder zeer slechte omstandigheden in het Stadhuis aan de Westsingel 43. Zo was er geen brandvrij depot of een studiezaal waar bezoekers het archiefmateriaal in konden zien. De meest onvervangbare documenten bevonden zich dan ook jarenlang in het Rijksarchief te Utrecht (tegenwoordig Het Utrechts Archief. Door een verbouwing kwam in het jaar 1982 een geheel nieuwe moderne archiefruimte in het Observantenklooster. In 1994 verhuisde een deel (studiezaal en werkruimten) terug naar het oude stadhuis aan de Westsingel, alleen de speciaal gebouwde archiefkelder bleef in gebruik in het Observantenklooster. Op 1 mei 2014 verhuisde het archief naar het Eemhuis. In het nieuw gebouwde depot op de derde verdieping is plaats voor meer dan 7 kilometer aan archiefmateriaal.
Collecties:
Het oudste oorspronkelijke document in het archief dateert uit 1300 en bevat een belofte van het stadje Eembrugge om, in tijden van oorlog, Amersfoort te hulp te komen. Het oorspronkelijke Stadsrecht van Amersfoort uit 1259 is slechts in een afschrift van 1344 aan ons overgeleverd.
Sinds eind jaren '90 hebben steeds meer archiefdiensten in de regio hun archieven in Amersfoort ondergebracht. Dit heeft ertoe geleid dat dat de 'Gemeentelijke Archiefdienst Amersfoort' sinds 2005 bekend is komen te staan als Archief Eemland. Archief Eemland beheert als historisch informatiecentrum voor Amersfoort en de regio Eemland de archieven van Gemeente Amersfoort, Baarn, Bunschoten (op locatie in Bunschoten), Eemnes, Leusden, Renswoude, Soest en Woudenberg. Uit deze gemeenten worden zowel de gemeentelijke archieven, als particuliere archieven beheert.
Tot de oprichting van de Bataafse Republiek in 1975 was het Stadsarchief van Amersfoort alleen raadpleegbaar door Regenten en enkele bevoorrechte personen, zoals Matthaeus en Van Bemmel. Tegenwoordig is dat anders en zijn de oude stadsarchieven volledig openbaar. Het opvragen van stukken kan worden gedaan via onze website.
Over oorkonden: Van Bemmel, 1760 p.747-752. Resolutieboeken
Naast verschillende archieven bezit Archief Eemland ook een uitgebreide bibliotheekcollectie over de geschiedenis van de regio Eemland, een kaartencollectie die terug gaat tot de zestiende eeuw, een uitgebreide fotocollectie met meer dan 57.000 foto's en een groeiende audiovisuele collectie.
Referentie(s): C. Lion Cachet, De Poth in kaart, Flehite jaargang 6 (1974) 62-64; W.J. de Boone, Oude kaarten in het archief van de Poth, Flehite jaargang 6 (1974) 64-67; Vd Brink, 1995 p.18. Zie ook: Flehite, Museum.
Er bevinden zich ook archiefstukken die betrekking hebben op Amersfoort in het Nationaal Archief in Den Haag [Cf. C.A. van Kalveen, Amersfoortse documenten te 's Gravenhage, Flehite jaargang 9 no 2 mei 1977 4-7].