Archief Eemland

Actueel
Webexposities
Collectie
Regiogeschiedenis
Publieksactiviteiten
Digitale producten
Educatie
Bezoek
Over ons
Faq
Webwinkel

home > Webexposities

Eemplein

Ontdek het verleden van de plek waar in de toekomst Archief Eemland zal staan.

Wie een bezoek brengt aan het Eemplein, ziet voornamelijk braakliggend terrein. Maar daar zal verandering in komen, in 2012 staat op deze plek het Eemhuis, waarin ook Archief Eemland een plek krijgt. Het terrein herinnert op sommige plaatsen aan vroegere tijden toen de industrie van Amersfoort hier gevestigd was. Rokende schoorstenen, aanmerende schepen, tuffende treinen en noeste arbeiders bepaalden het straatbeeld.

Bronzen beeld ‘de Sassiaan’ op de Kleine Koppel van Marianne Houtkamp. De kolensjouwer herinnert aan ‘t Sasje. Dat was de eerste woonwijk in Amersfoort buiten het historische centrum van de stad. ‘t Sasje is gebouwd voor de arbeiders die op en rond het Eemplein werkten in de vele fabrieken. Het leven van de Sassianen was niet makkelijk. Ze werkten hard voor weinig geld. De saamhorigheid was groot en, er werd ook veel gelachen. Op ‘t Sasje viel altijd wat te beleven.

Al in 1960 werden de eerste huizen van ‘t Sasje afgebroken. Het laatste huis bleef staan tot 1998. Toen moest ‘t Sasje definitief plaatsmaken voor vernieuwing en verandering.

Stadsplan van Amersfoort: 't Sasje bestond uit de Noordstraat, Berg en Dalstraat, Hoogstraat en Eemstraat-Oost. De wijk heeft ongeveer 120 jaar bestaan, maar de naam van ‘t Sasje bestaat al veel langer. De plek waar de huizen werden gebouwd was erg vruchtbaar. Het land werd gebruikt om groente en fruit te kweken.

Gezicht op 't Sasje: De wijk ‘t Sasje gezien vanaf de Kleine Koppel. Het was een kale boel, nadat de fabrieken waren gesloopt.

Als de arbeidsinspectie deze bouwvakkers nu aan het werk zou zien, volgde er waarschijnlijk een flinke boete. Maar in 1935 waren de veiligheidsvoorschriften nog niet zo streng. Helmen of schoenen met stalen neuzen droegen deze werkmannen niet. Met blote handen op een ladder werkten ze hard om de huizen af te bouwen.

En dan was dit het resultaat: de Berg en Dalstraat.

De huizen op ‘t Sasje waren klein en gezinnen telden veel kinderen. Binnen was er niet veel ruimte om te spelen. Dat betekende niet dat de kinderen zich verveelden, buiten was het veel leuker! Er was altijd wel iemand om mee te spelen. Een speeltuin was niet nodig.De kinderen van ‘t Sasje gebruikten de hele wijk als speeltuin. Ze hoopten natuurlijk dat de ijscokar langs zou komen om heerlijk van een ijsje te smullen!

Wie zich toch verveelde, kon terecht in het clubhuis van de Stichting voor de Amersfoorste Jeugd. Schilderen, timmeren, metaal bewerken en elektrisch lassen; het kon allemaal in het clubhuis. Maar er was ook een bibliotheek en in de recreatiezaal konden de jongeren terecht voor een goede film of toneelvoorstelling. Uit: Dagblad voor Amersfoort 25-05-1950

Hangjongeren zijn van alle tijden, dat blijkt wel uit de reden voor oprichting van het clubhuis. Daar ging het namelijk niet alleen om spelen en plezier maken. Het clubhuis werd als oplossing gezien voor de losgeslagen jeugd van Amersfoort.

Voor de boodschappen konden de Sassianen terecht bij kruidenierswinkel Wisgerhof. De boodschappen werden ook thuis bezorgd. In het kruideniersboekje schreven de klanten op wat ze nodig hadden en kruidenier Wisgerhof bracht de boodschappen dan aan de voordeur. Vaak moest de kruidenier een andere keer terugkomen voor het geld, want dat hadden de mensen vaak niet.

Ook familie Krijnen runde een kruidenierszaak. De kinderen van ‘t Sasje kochten hier snoepjes van hun zakgeld.

De familie Wery was een bekende familie op ‘t Sasje. Ze hadden een bedrijfje dat handelde in lompen en oude metalen. Het bedrijf was gevestigd achter het woonhuis van de familie aan de Hoogstraat.

Wie erg gesteld was op rust kon maar beter verhuizen. Op ‘t Sasje was altijd leven in de brouwerij. Veel Sassianen maakten muziek. Straatmuzikant Kees Klomp zorgde voor de nodige gezelligheid met zijn draaiorgel.

Muzikanten van ‘t Sasje: Vaak klonk op ’t Sasje de accordeonmuziek van Sassiaan Bertus Lambrachts. Bertus gaf les aan de kinderen in de buurt. Op zondagen was dat zelfs gratis! Op deze foto staat hij met Kees Issing.

Rokende schoorstenen: Net als ’t Sasje zijn ook de fabrieken op het Eemplein bijna allemaal verdwenen. Veel bedrijven maakten na hun vestiging in Amersfoort een grote ontwikkeling door. Ze werden te groot voor de stad en zochten elders in het land een nieuwe plek. Andere bedrijven werden overbodig of gingen failliet en moesten om die reden hun deuren sluiten. Voor de periode van leegloop, sluiting en sloop was het een drukte van belang in het Eemkwartier.

Verdwenen verleden: Niet alleen ‘t Sasje is verdwenen. Ook de fabrieken die op deze plek stonden zijn gesloopt.

De silo’s van graanvoeder Van Nieuwenhuizen aan de Kleine Koppel werden met de grond gelijk gemaakt. Het fabrieksterrein kreeg een nieuwe bestemming.

Oprichter Jan van Nieuwenhuizen startte zijn bedrijf aan het begin van de twintigste eeuw in een tabaksschuur. Hij handelde in veevoer en meel. Het bedrijf groeide gestaag, zodat een aantal nieuwe pakhuizen werd gebouwd.

Op ‘t Sasje rook het niet altijd even fris. De fabrieken rondom de volkswijk zorgden voor flinke stank en vervuiling. Soms was de stank zo erg dat de krant polshoogte kwam nemen en verslag deed. De stank in de Eemstraat van de Graan en Oliehandel kwam de verslaggever al op de Koppel tegemoet. Uit: Dagblad voor Amersfoort 03-07-1962

Arbeiders ruimden de resten van de graansilo van Van Nieuwenhuizen aan de Kleine Koppel op. De opslagruimte was te zwaar belast en daardoor ontstond er een explosie. Een van de arbeiders overleefde de klap niet.

Fabrieksarbeider H.J. kon moeilijk rondkomen. H. had zelfs schulden. Om die schulden af te lossen bedacht hij een plan. Bij zijn baas pikte hij een zak graan en gooide deze over de muur. Daar stond zijn vrouw te wachten met een lege kinderwagen om het graan te vervoeren. Ze werden gepakt en moesten voor straf maar liefst twee weken de gevangenis in! Pikt u ook een graantje mee? Uit: Dagblad voor Amersfoort 23-03-1948

Oliemolen de Rijzende zon in volle glorie. Nog helemaal compleet, dus met wieken!

Bij de buren aan de Kleine Koppel was handelsmaatschappij Gerritsen gevestigd.

Gerristen had pakhuizen door heel Amersfoort. De huizen op deze foto werden gebouwd in 1894.

De bevoorrading van de pakhuizen kon gemakkelijk over het water. Rivier de Eem lag immers voor de deur. Toch viel het deze winter niet mee. Door strenge vorst was de Eem dichtgevroren. Voordat de schepen de haven konden verlaten moest er ijs gehakt worden.

Het ziet er gemoedelijk uit:het lossen van de zakken van het schip. Maar het was hard zonder alle moderne takelapparatuur.

Als de boten in de haven gelost waren, moest geregeld het dek schoongemaakt worden. Deze jongen kreeg een bezem in zijn handen en moest het dek goed schrobben.

Van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat was het een drukte van belang aan de Eemkade. Schepen voeren af en aan om goederen te laden en te lossen. Op de kade stond een paard geduldig te wachten op de volgende vracht.

Arbeiders werkten niet alleen bij het laden en lossen van goederen op de schepen. De kade vergde ook de nodige aandacht. Hier werd gewerkt aan de beschoeiing zodat de schepen beter konden aanmeren.

Hendrik Gerritsen startte zijn handel in stro en hooi in 1845. Vijf generaties lang bleef de zaak in de familie Gerritsen. Ter gelegenheid van het 100- jarig bestaan poseerde het personeel voor de pakhuizen aan de Kleine Koppel.

De firma H. Gerritsen vierde het 102- jarig bestaan van de zaak uitbundig. Van over de hele wereld kwamen felicitaties. Tijdens een feestelijk samenzijn werd er afgesloten met driemaal hoera voor het jarige bedrijf. Uit: Dagblad voor Amersfoort 30-09-1947

Niet alleen het bedrijf van Gerritsen vierde een jubileum. Veel werknemers bleven hun leven lang bij de firma werken. J. v/d Plank werkte bijna zestig jaar bij Gerritsen. Hij begon als bediende en werkte zich op als onmisbare kracht. Meneer van der Plank was de rechterhand van de familie.

Een van de meest beeldbepalende gebouwen in het Eemkwartier was de gasfabriek. In gebruik genomen in het jaar 1900. Veel bewoners van ‘t Sasje werkten hier.

Arbeiders aan het werk in de gasfabriek. Dat was lang niet altijd goed voor de gezondheid.

Het einde van een tijdperk: De Amersfoortse gasfabriek concurreerde met de opkomst van elektriciteit. Steeds meer gaslantaarns werden gedoofd, en elektrische straatverlichting werd ontstoken. De burgemeester kwam er zelfs voor langs. De laatste gaslantaarn in Amersfoort werd gedoofd in 1961. De gasfabriek was toen al gestopt met produceren van gas, maar functioneerde op dat moment nog wel als distributiepunt.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog spande de gasfabriek camouflagenetten over de gashouders. Zo probeerde de fabriek te voorkomen dat de Duitse bommenwerpers de gashouders zouden bombarderen.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog konden vluchtelingen bij de gasfabriek terecht om zich te kunnen wassen. Ook de graanpakhuizen bleken van pas te komen bij de opvang van Belgische vluchtelingen. Tijdens de Eerste Wereld oorlog, waarin Nederland neutraal was, vluchtten er veel Belgen naar Amersfoort. De burgemeester van de stad riep op om plaatsen gereed te maken voor de ontvangst van de vluchtelingen. Uit: Amersfoortsche Courant 29-08-1915

Voor wie niet helemaal scherp meer kon zien bood Jan Spaander een oplossing: hij opende de eerste én enige brillenglazenslijperij van Nederland. Beter bekend als SOS lenzen. In de werkplaats werden de glazen op de millimeter nauwkeurig afgewerkt. Door de komst van nieuwe technieken kon de productie van SOS zich uitbreiden. Op het hoogtepunt werkten er 350 mensen voor het bedrijf!

Het zat Jan Spaander niet altijd mee. Hij was vaak ontevreden en was het niet eens met beslissingen van de gemeente. In de krant liet hij regelmatig van zich horen. Zijn fabriek moest wijken voor de aanleg van een nieuwe weg.Tot het bittere einde heeft Spaander gestreden om te voorkomen dat zijn lenzenslijperij gesloopt zou worden. Toen de gemeente hem financieel wilde compenseren, was het te laat. Jan Spaander overleed plotseling.

Spaanders Optische Slijperij werd tijdens de leegstand vernield door de jeugd. De sloop van zijn pand betekende overigens niet het einde van zijn bedrijf. Jan Spaander verkocht de zaak en tot de dag van vandaag bestaat zijn brilglazenslijperij in Amsterdam.

Voor de komst van de fabrieken en de industrie naar het Eemkwartier was het een rustige plek. Honderden jaren was het vooral agrarisch gebied. Net buiten de stadspoorten kon het vee hier op gemeenschappelijke grond de weide in. Er stonden enkele boerderijen en molens. In vergelijking met de overkant van de Eem was het er eigenlijk een beetje saai. Hoewel de bewoners en het personeel van een landgoed dat er lag wat leven de brouwerij brachten.

Niet alleen ‘t Sasje en de fabrieken zijn verdwenen. Ook de huizen een stukje verderop. Deze woning was in zo’n slechte staat dat opknappen geen zin meer had.

Ook dit huis lag er verlaten bij. Hier woonde de directeur van de reinigingsdienst met een aantal knechten. De reinigingsdienst vond hier een tijdelijk onderkomen, want in 1926 ging het tegen de vlakte.

Niets aan de verpauperde directeurswoning deed vermoeden dat hier ooit een statig landhuis stond. Wie beter kijkt, ziet dat de vervallen woning dezelfde is als landhuis de Boezemberg op het landgoed Berg en Dal. Pianohandelaar Petrus N. Koppen was gevestigd op het landgoed. Hij handelde in ‘uitsluitend echt Amerikaansche orgels en piano’s’. Niet alleen zijn zaak was er gevestigd, maar Koppen woonde er ook met zijn gezin.

Om zoveel mogelijk piano’s en orgels te verkopen, stuurde Pertus Koppen briefkaarten met reclame rond. Afbeeldingen van de muziekinstrumenten sierden de kaart. Natuurlijk ontbrak een pakkende slogan niet: Een orgel in ’t huisgezin, wekt vrede, vreugde en Godsdienstzin.

Een brief aan familie: Petrus Koppen schreef regelmatig brieven aan zijn zus. Daarin vertelt hij niet alleen hoe het met hem gaat, maar komt de lezer ook van alles te weten over Amersfoort in het begin van de twintigste eeuw. Uit deze brief blijkt dat het ook zonder snelle auto’s, bussen en treinen heel gevaarlijk kon zijn op de weg…

Ziek, zwak en misselijk: Zus Heintje werd vriendelijk maar toch dringend verzocht af te reizen naar Berg en Dal om haar zieke broer te verzorgen. In zijn brief somde hij alle pijntjes en kwaaltjes een voor een op. Petrus wilde zijn vrouw niet te erg belasten en schreef daarom zijn zus met het verzoek snel eens langs te komen. Zou ze gegaan zijn?

Statig verleden: Ook Baron Nepveu was eigenaar van het landhuis en op zijn landgoed stonden een koetshuis, stallen, pachtboerderijen en dienstwoningen. Baron Nepveu kwam op het landgoed uitrusten van een lange carriere in het leger. Vanaf zijn zestiende zette hij zich maar liefst zestig jaar in voor volk en vaderland.

Een rijke familie: Charles Baron Nepveu stamde uit een Hugenotengeslacht met een flink familiekapitaal, verdiend door zijn grootvader. Na zijn imposante loopbaan in het leger vestigde hij zich in 1844 op Berg en Dal. Vanaf daar bemoeide hij zich nog wel nadrukkelijk met het leger.

Baron Nepveu was getrouwd met Clara Wilhelmina Elisabeth Grothe. Hun zoon Jean Laurent Nepveu was de laatste van de familie die op het landgoed woonde. Hij doopte het landhuis tot ‘Ma Retraite’ (mijn pensioen’). De baron trouwde niet, kreeg geen kinderen en na zijn dood werd Ma Retraite verkocht.

Een beetje saai? Over de periode van voor de buitenverblijven op landgoed Berg en Dal is niet veel bekend. Hoogst waarschijnlijk was er niet zoveel te beleven. Zoals op deze kaart te zien is, bestond het gebied voornamelijk uit weidegrond.

Oudste vermelding: Wel is bekend dat het landgoed de Boezemberg werd genoemd, naar een heuvel in het gebied. Al in archiefstukken van voor 1400 komt deze naam voor. Weliswaar wordt het dan nog anders geschreven: Bosenberge.

Bezoekadres:

Stadhuisplein 7
Amersfoort
route

Postadres:

Postbus 4000
3800 EA
Amersfoort

Contact:

Tel.: 033-4695017
Fax: 033-4695451
e-mail ons

Openingstijden:

maandag t/m donderdag
09.00 - 17.00 uur

colofon en disclaimer