Buitengebied (Hoogland) West

In heel Amersfoort-Noord, maar in mindere mate in Hoogland-West, zijn sporen aangetroffen van jagers/verzamelaars uit de Midden-Steentijd (9.000-4.500 v.C.). In Hoogland-West zijn ook vondsten uit de periode van de IJzertijd gedaan (700 v.C. tot ca. begin van de jaartelling). Bepaalde zandruggen zijn aangewezen als archeologisch beschermde locaties. De eerste ontginningen begonnen hier net als in de rest van het Hogeland rond 777, toen Karel de Grote dit gebied als deel van een groter geheel aan de bisschop van Utrecht schonk.

Aanvankelijk was vooral veebezit belangrijk. Later werd voor akkerbouw geschikt land zó belangrijk dat de wegen niet over de hooggelegen landen, de engen, liepen maar eromheen. Dit is te zien bij de Coelhorsterweg. Deze begint bij de hoger gelegen kern De Ham en loopt noordelijk van de Weesche eng en de Weerhorster eng. Daarna gaat de weg zuidelijk lang de Onsteder eng in de richting van Coelhorst. Door zandruggen via kleine dijkjes met elkaar te verbinden werd instroom van water voorkomen. Voorbeelden zijn de Spijkerdijk, de Vudijk en de Coelhorsterkade. Al in de tiende of elfde eeuw werden boerderijen gebouwd op heuveltjes in het veen aan de oostkant van de Eem, zoals Hoogerhorst, Krachtwijk, Sluisdijk en Hamelenberg in polder De Slaag.

Een belangrijke stap in de geschiedenis van Hoogland-West was de watersnood van 1170. Deze sloeg een aantal zandbanken in het Almere (IJsselmeer) weg en verbeterde zo de afwatering van het Eemgebied. Nieuw weiland kwam droog te liggen in de polders De Slaag, Zeldert en De Haar. Hier, ten noorden van de Mgr Van de Weteringstraat, wordt het landschap gekenmerkt door regelmatige kavels (het zgn. slagenlandschap); het onderscheidt zich daarmee van het gebied van Coel-, Weer- en Hogerhorst, dat kleinschalige, onregelmatige percelen kent (hoevenlandschap). Voor de waterafvoer in dit lager gelegen gebied moesten kanalen worden gegraven, zoals de Male- en Overzeldertse wetering.

De buurtschap Coelhorst strekte zich uit van Onstede aan de Oudeweg tot boerderij Krachtwijk. Het was geen gebied met eigen bestuur en rechtspraak, maar viel onder de de schout van Hoogland. Huis Coelhorst was aanvankelijk niet meer dan een versterkte boerderij op een flinke heuvel met een gracht eromheen. Dit huis werd het 'oude goed' (in een bron uit 1367) ofwel Groot Coelhorst genoemd. Daarnaast werd ook een nieuw huis Klein Coelhorst gebouwd, vermoedelijk op een perceel bij de huidige westelijke inrit van het landgoed ter hoogte van de driesprong Coelhorsterweg-Slaagseweg-Mgr Van de Weteringstraat. In 1759 omvatte het landgoed 85 ha en in 1979 102 ha. Huis en landgoed zijn in de loop van de eeuwen onder andere eigendom geweest van de families Van Lockhorst, Van Westreenen, Wittert, Tuyll van Serooskerken en - sinds 1957 - Beelaerts van Blokland. De Van Westreenens bouwden in 1647 het huis dat in mei 1940 door de Nederlandse legerleiding is opgeblazen om een vrij schootsveld te krijgen langs de Grebbelinie. In de jaren 1950 is het huis op eenvoudige wijze herbouwd.

Hèt monument van Hoogland-West, de kapel van Coelhorst, werd rond 1350 gebouwd en was oorspronkelijk een handreiking aan de bewoners van deze gebieden, zodat ze niet meer in Leusden hoefden te kerken. Hoogland behoorde namelijk tot die parochie. Vanaf de Reformatie werd door de overheid alleen toestemming gegeven voor de gereformeerde eredienst. Desondanks bleef de echte protestantisering van de Hooglandse bevolking uit, katholieke priesters en schoolmeesters bleven duidelijk aanwezig. In 1843 werd het kapel door de hervormde gemeente verkocht aan de toenmalige eigenaren van het landgoed Coelhorst. De kapel verkeerde in zeer vervallen staat en is daarom onlangs met fondsen van de Stichting Vrienden van de Kapel Coelhorst gerestaureerd.

Een andere groep die zich met het Buitengebied-West heeft beziggehouden is het Comité 'Houdt Hoogland-West Groen'. Toen in 1993 bouwplannen ontstonden voor het Buitengebied West, heeft dit comité samen met anderen succesvol geijverd voor het behoud van het landschappelijk karakter.

kaart 143

Kaart van hofsteden en bouwland bij Sluisdijk en Breevoort uit 1667. Tekening van vier hofsteden, bouwland en bossen (gemarkeerd met de letters A t/m H) bij Coelhorst aan de Vuydijk en de Slaagseweg. In opdracht van de regenten van het burgerweeshuis opgemeten in 1667 en getekend.

Foto

De kapel van Coelhorst met op de achtergrond het Huis. ca. 1760 - ca. 1820 Oorspronkelijk bijschrift: "Het dorp Keulhorst." Vervaardiger: Schouten, H.

Foto

"Kasteel" Coelhorst. 1923 Kasteel Coelhorst werd in 1940 op last van Nederlandse militairen verwoest om een vrij schootsveld te krijgen. Na de oorlog werd het op eenvoudige wijze herbouwd.

Foto

Begraafplaats en Kapel Coelhorst, van opzij gezien. 1981-03-30- Zie: De Stad Amersfoort d.d. 1 april 1981, p. 19: "Begraafplaats Coelhorst en de begrafenisgebruiken van vroeger." - Landgoed Coelhorst en de kapel zijn privé terrein. - De kapel dateert uit de 14e eeuw en is een Rijksmonument. Auteursrecht BDU

Literatuur:

  • Gijs Hilhorst, Gerard Monkhorst en Gerard Raven, Hoogland-West. Geschiedenis en natuur van een opmerkelijk landschap. Wandel- en fietsroute en historische achtergronden (Hoogland, april 2001) 'De Bewaarsman. Tijdschrift van de Historische Kring Hoogland', jaargang 7, nr. 2.
  • Huib Leeuwenberg, De kapel van Coelhorst. Geschiedenis van hét monument van Hoogland-West (Hoogland 2002) 'De Bewaarsman. Tijdschrift van de Historische Kring Hoogland'.