Bergkwartier/Bosgebied

De Amersfoortse Berg

Het Bergkwartier dankt haar naam aan de Amersfoortse Berg. Deze ligt in het meest noordoostelijke gebied van de Utrechtse Heuvelrug en heeft een hoogte van ongeveer 44 m NAP. De naam 'Bergh' wordt voor het eerst genoemd in een scheidsrechterlijke uitspraak uit 1394 over de markegronden, de gemeenschappelijke gronden voor landbouw buiten de stadsmuren. De marke ten zuidwesten van de stad lag op de Berg (aan weerszijden van de Utrechtse weg) en heette de Amersfoortse Eng.

Op de Berg werden gedurende de tweede helft van de achttiende eeuw de lijken van geëxecuteerde misdadigers ter afschrikking tentoongesteld. Dit gebeurde op een heuvel genaamd 'De zeven boompjes', gelegen in het Kattenbos op een grafheuvel, en in het zogenaamde 'halve gerecht', ook op de Berg. Tegenwoordig heet dit gebied toepasselijk de Galgenberg.

Van oudsher doorkruisten slechts enkele wegen het gebied, waarvan de huidige Utrechtseweg zonder twijfel de oudste en belangrijkste is. De Utrechtse weg voerde al in de middeleeuwen vanaf de Utrechtsepoort in de richting van Utrecht. Oorspronkelijk boog de weg af, volgde ongeveer het tracé van de huidige Prins Frederiklaan en ging verder over de Vlasakkers naar Soest. De huidige weg, over de Amersfoortse Berg, werd vanaf 1648 aangelegd. Langs de Utrechtseweg van Stichtse Rotonde naar Zeist is nog de oorspronkelijke zeventiende eeuwse verkavelingsstructuur met grote vakken herkenbaar.

Tot het derde kwart van de negentiende eeuw bleef het gebied vrijwel onbebouwd. Na de aanleg in 1863 van de spoorweg naar Utrecht werden sporadisch enkele grote villa's gebouwd voor de zeer welgestelden die buiten de stad wilden wonen. In 1889 werd in het oostelijk deel van de wijk een infanteriekazerne gebouwd, de Juliana van Stolbergkazerne, die een groot terrein in beslag nam. Deze kazerne bepaalt tot op heden, ook door het opvallende hekwerk aan de Leusderweg, in grote mate het karakter van dit deel van het Bergkwartier. Het complex kreeg in de jaren 1980 een woonfunctie.

In 1898 kwam de bouwmaatschappij 'Nieuw Amersfoort' met de eerste schetsen voor een villapark rond de bestaande wegen als de Utrechtseweg en de Prins Frederiklaan. Twee jaar later kwam dezelfde maatschappij met een nieuw plan dat in de daaropvolgende jaren voor een deel zou worden uitgevoerd. Het was een ontwerp van de tuinarchitecten A.P. Smits en R.M.A.O. Schulz uit Naarden, met bochtige wegen en beïnvloed door de Engelse landschapsstijl. Na de aanleg in 1914 van de tramlijn naar Zeist werd het aantrekkelijk in het westelijke deel van het Bergkwartier woningen te bouwen. Het villapark wordt waarschijnlijk dit jaar door het rijk aangewezen als beschermd stadsgebied.

In 1912 is een watertoren gebouwd bijna op het hoogste punt van de Berg. Vanwege de hoge ligging hoefde de toren zelf niet zo hoog te zijn.

Het Bergkwartier

Het Bergkwartier wordt begrensd door de spoorlijn Utrecht-Amersfoort, de Kersenbaan of PONlijn, de Leusderweg, de Rondweg-Zuid en de gemeentegrens van Amersfoort. In 1902 was het nieuwe station aan het huidige Stationsplein gereedgekomen. Door een grondruil met Leusden in 1917 kwam de zuidelijke helling van de Berg, het gebied ten zuiden van het tegenwoordige Van Stolbergpark, ook bij de gemeente Amersfoort. Vroeger liep de huidige Frans Halslaan ter hoogte van het park hier door en heette Dievenweg.

Het grootste deel van de bebouwing in de wijk dateert van voor de Tweede Wereldoorlog. Naast de villa's werden ook enkele openbare gebouwen (zoals het Rijksopvoedingsgesticht) en arbeiderswoningen (omgeving Van Bemmelstraat) neergezet. In 1921 kocht de Middenstandswoningbouwvereniging Frisia een stuk grond van de gemeente. Er werd een complex van woningen voor 'ontwikkelden en beschaafden' gebouwd, zoals de vereniging de doelgroep, de middenstand, beschreef. In de jaren dertig werden enkele bijzondere gebouwen ontworpen aan de rand van het gebied, zoals O.L.V. ter Eem, Zon en Schild en het ziekenhuis de Lichtenberg aan de Utrechtseweg.

Na de oorlog werd vooral in het zuiden enige hoogbouw toegevoegd in een parkachtige omgeving. De flatgebouwen aan de Surinamelaan staan sinds 1988 op de lijst van gemeentelijke beschermde stadsgezichten.

Veel straatnamen in het Bergkwartier verwijzen naar de Nederlandse geschiedenis: namen van parlementariers en staatslieden, belangrijke vrouwen, dichters en schrijvers, leden van het koninklijk huis en eilanden die tot het Nederlandse Koninkrijk horen of hebben gehoord. De Belgenlaan voert naar het Belgenmonument. Dit gedenkteken werd aangeboden aan Amersfoort als dank voor de hulp verleend aan de vele Belgische vluchtelingen die in deze omgeving verbleven gedurende de Eerste Wereldoorlog, 1914-1918.

De Appelweg is een straat met een eigen geschiedenis. Deze weg maakte deel uit van de route naar de Betuwe waarlangs vroeger groente en fruit uit die streek naar de stad werd aangevoerd en komt in 1695 voor het eerst in de bronnen voor. Hij sloot aan op de Appelweg onder Leusden. Na de bouw van de woningen aan o.m. de Kapelweg werd deze weg op verschillende plaatsen onderbroken. De bouw van de kazerne aan de Leusderweg leidde ertoe dat de Appelweg in die omgeving in het spraakgebruik Appèlweg werd genoemd.

Aan de rand van het Bergkwartier kwamen in 1962 de Stichtse Rotonde en rijksweg 23 gereed (nu Rondweg-Zuid), die de Amersfoortse binnenstad van doorgaand snelverkeer ontlastten.

Het Bosgebied

Ten westen van het Bergkwartier ligt het bosgebied. Hier lag vroeger het landgoed Birkhoven met een buitenplaats. Birkhoven was in de negentiende eeuw eigendom van Jan Cock Blomhoff, het laatste opperhoofd van de Nederlandse handelsnederzetting op het Japanse eiland Decima. In 1907 werd Birkhoven door de gemeente Amersfoort gekocht. In de loop van de twintigste eeuw kwamen er een openluchttheater, sportvelden, het Bosbad en het Dierenpark. Het landhuis werd een hotel, daarna een tehuis voor chronisch zieken totdat het werd afgebroken. Ter plaatse bevindt zich nu een verzorgingshuis. Het gebied ten zuiden van Birkhoven, De Vlasakkers, wordt al in de zeventiende eeuw genoemd.

Foto

Foto van het station aan het Stationsplein. Gemaakt in 1959 door L.H. Hofland. Auteursrecht: Nieuw Utrechts Dagblad

Foto

Romantisch gezicht op Amersfoort, vanaf de Berg. 1880 - 1892

Foto

Gezicht op Amersfoort vanaf de Appelweg. Op de voorgrond een ruiter. 1855 - 1865. Deze afbeelding is ook verschenen als aquarel door dezelfde kunstenaar, welke is afgebeeld op p. 38 van "Ach Lieve Tijd" (standplaats 129). Vervaardiger: Rohbock, L

Foto

Gezicht op Amersfoort vanaf de Berg. 1600 - 1820. Vervaardiger: Veelwaard.

Foto

Zandpad met boerderij over de Vlasakkers - de latere Barchman Wuytierslaan. ca. 1900 - ca. 1910. Dit boerderijtje stond schuin tegenover de plaats waar nu het gymnasium stond.

Literatuur:

  • Max Cramer, Amersfoort. Basisplan bestaand stedelijk gebied. Historische wijkanalyse (Amersfoort, 1991)
  • Gemeente Amersfoort, Wijkprogramma Vermeer-, Berg- en Leusderkwartier 2004/2005, "VBL gaat naar de schoonheidsspecialist".
  • J.A. Brongers , Historische encyclopedie van Amersfoort (Amersfoort 1998/1999)
  • De Zonnehof Amersfoort, Een veranderend stadsbeeld (Amersfoort 1988)